مسجد جامع (جمعه مسجد) - اردبیل

این مسجد باقی مانده یک بنای بزرگ از دوره سلجوقیان است . بنای ابتدائی این مسجد آتشکده ای ازدوران اشکانی می باشد.

مسجد جامع اردبیل باقی مانده یک بنای بزرگ از دوره سلجوقیان است که در محله پیر شمس الدین، میان گورستانی قرار گرفته و از سه قسمت مهم تشکیل شده است. اولین قسمت بنا پایه مناره ای است که در فاصله اندکی از مسجد به چشم می خورد. این مناره شیوه سلجوقی را دارد و از دو قسمت پایه هشت ضلعی ( هر ضلع 10/2 متر ) و بدنه استوانه ای به قطر پنج متر تشکیل شده است. در بدنه مناره، دو سنگ نبشته باقی مانده که عبارت است از فرمان اوزون حسن آق قویونلو و کتیبه ای که تاریخ 878 هجری را دارد و در اداره فرهنگ و هنر سابق حفاظت می شود. دومین قسمت اصلی بنا، مسجد تیرپوش به ابعاد 80/9 ‍‍‍‍ 50/12 متر می باشد که روی نه ستون چوبی قرار گرفته است و ستون ها هم بر پایه های سنگی غیر منتظم استوار شده اند. در ورودی چوبی تکه کوب شده و میخ های آهنی برجسته دارد و بالای یک لنگه آن نوشته ای کنده کاری شده است.

سومین قسمت بنا، ‌مسجد قدیم است که بنایی مرکب از چهار طاق و گنبد می باشد. تمام بنا آجری و به مقدار خیلی کم در تزیینات آن کاشی به کار رفته است. بسیاری از نما تقریبا از بین رفته و تنها مقداری از آن باقی مانده است. حفاری های جدید، شبکه گسترده ای از مسجد عظیم و ویران شده را نمایان ساخت که وجود آن تا پیش از آن ثابت نشده بود و بیش تر نوشته ها و مطالعات تنها به بنای سراپای مکعب مستطیلی شکل محدود می شد، در حالی که حجم موجود و سراپای ایوان و گنبد خانه، مجموعه ای بزرگ بود که گذشت زمان، اجزا و بخش های مختلف آن را به تل خاک مبدل کرده و عظمتی را در حجمی ناهماهنگ، به اندازه های تقریبی 30 20 متر محدود ساخته که آخرین کف، متعلق به سده نهم هجری با حدود 10 متر ارتفاع می باشد. امروزه تنها بخش هایی از ساقه ترک دار منشوری گنبد باقی مانده و گنبد رفیع تک پوش آن فروریخته است. لازم به یادآوری است که ایوان شمالی گنبدخانه، یادآور سنت ایوان سازی دوره ساسانی است که در دوره قاجاریه به بقعه و شبستانی ساده با سقف مسطح تیرپوش تغییر شکل یافته است.

از مسجد بزرگ سلجوقی نیز جز منار آجری استوانه ای شکل چیزی برجا نمانده و مسجد عصر ایلخانی با تغییراتی در پلان و فضاهای آن، در دوره قره قریونلو دستخوش تخریب و دگرگونی شد. سفال ها و آثار مکشوفه در جریان کاوش های هیات باستان شناختی، بیش تر به سده های پنج و شش هجری و مسجد سلجوقی تعلق دارد. بقایای کتیبه های فرو ریخته و شکسته سده های سوم وچهارم نیز در زیر دیوار سنگی سراسری که شبستان قرن نهم را محصور می کرد، به دست آمده است. بنای جمعه مسجد اردبیل از طرف سازمان میراث فرهنگی با شماره 248 به ثبت تاریخی رسیده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2003  www.momenin.org